Είναι η Νιρβάνα εκμηδένιση ή αιώνια ύπαρξη, είναι η παύση κάθε σκέψης και συναισθήματος, η τέλεια μακαριότητα ή ατομική απελευθέρωση; Στα πρώτα 10γραπτά κείμενα υπάρχουν αινιγματικές απαντήσεις. Λένε ότι υπάρχει κάτι αγέννητο, κάτι που δεν έγινε, το άφτιαχτο, το απροσμέτρητο και ορίζουν το απροσμέτρητο ως την εξάλειψη της λαγνείας, του μίσους και της αφροσύνης. Αν ο Βούδας υπάρχει μετά θάνατον είναι αδιευκρίνιστο, όπως επίσης αν είναι ο κόσμος αιώνιος, και αν η ψυχή και το σώμα είναι τα ίδια. Ο Σιντάρτα δεν παραδεχόταν ότι ο Βούδας υπάρχει μετά θάνατον, ή ότι δεν υπάρχει, ή ότι και υπάρχει και δεν υπάρχει, ή ούτε υπάρχει ούτε δεν υπάρχει. Σε καθεμία από αυτές τις δηλώσεις απαντούσε, «Αυτό δεν ταιριάζει στην περίπτωση». Στη συνέχεια παρομοίαζε τον Βούδα μετά θάνατον σαν μια φωτιά η οποία έχει σβήσει· χωρίς να κατευθυνθεί βόρεια, νότια, ανατολικά ή δυτικά. Ο Βούδας, έλεγε, είναι βαθύς και αμέτρητος όπως ο μεγάλος ωκεανός. Εφόσον το βασίλειο της Νιρβάνα είναι μοναδικό, οι αναλογίες είναι ανεπαρκείς, και ο συνετός δάσκαλος αποφεύγει να τις μεταχειρίζεται ως περιγραφές. Η μόνη επαρκής ένδειξη της Νιρβάνα είναι οι οδηγίες στο πώς να την βιώσεις ώστε να γίνει κατανοητή.

Ο πρώιμος Βουδισμός απέρριπτε την ιδέα της παγκόσμιας ψυχής (Μπράχμα, Άτμαν) που υπάρχει στις Ουπανισάδες, ως το υλικό και την επαρκή αιτία όλων των πραγμάτων. Η Νιρβάνα δεν είναι ένα υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένος ο κόσμος και η επίτευξή της δεν είναι μία επάνοδος της ψυχής στην προηγούμενή της ανεκδήλωτη κατάσταση. Ο Βούδας αρνήθηκε ότι υπάρχει ένα άτμαν ή εαυτός, ως μία αμετάβλητη ουσία που λειτουργεί ως φορέας μεταβλητών και εφήμερων εννοιών. Αντιμετώπιζε όλα τα φαινόμενα ως διαδικασίες και διακήρυττε την Μέση Οδό μεταξύ του αιώνιου άκρου της ύπαρξης, «αυτό που είναι, είναι πάντα» και του μηδενιστικού άκρου της μη-ύπαρξης, «τότε υπήρχε, τώρα χάθηκε». Η δράση της αιτίας και του αποτελέσματος δεν είναι τροποποίηση των ουσιών, αλλά εξαρτάται από τις απορρέουσες συνεργασίες: «Όταν υπάρχει το Α, τότε το Β έρχεται σε ύπαρξη· όταν το Α δεν υπάρχει, το Β δεν έρχεται σε ύπαρξη». Οι σχέσεις είναι πραγματικές, οι ουσίες όχι.

Η μετεμψύχωση δεν είναι η επανενσάρκωση μίας ψυχής, αλλά το πέρασμα μίας συνείδησης, οι σπόροι καλών και κακών πράξεων (κάρμα) που διαπράχθηκαν στην διάρκεια αυτής και της προηγούμενης ζωής. Παρομοιάζεται με την φλόγα που περνά από το ένα κερί στο άλλο, ή ένα ποίημα που περνά από το νου του δασκάλου στο νου του μαθητή. Για την μετάβασή της η μεταφερόμενη συνείδηση βρίσκει μια συμβατή οικογένεια σύμφωνη με την ηθική της προϊστορία.

Ο κόσμος της μετεμψύχωσης, σαμσάρα, αποτελείται από τρία βασίλεια: το Βασίλειο της Επιθυμίας (υπόγειοι κόσμοι, ζωικός κόσμος, φαντάσματα, άνθρωποι, δαίμονες και κόσμοι των κατώτερων θεών)· το Βασίλειο της Μορφής (ανώτεροι θεοί)· και το Άμορφο Βασίλειο. Σε αυτό κατοικούν υπάρξεις που ως στοχαστές σε αυτήν την ζωή πέτυχαν τα εκστατικά πεδία του ατελεύτητου χώρου, της ατελεύτητης συνείδησης, το απόλυτο τίποτε, της αντίληψης και μη αντίληψης.

Η βουδιστική λατρευτική πρακτική λειτουργεί με την πεποίθηση ότι όλα τα ζώντα όντα είναι μέλη μίας παγκόσμιας οικογένειας. Με βάση αυτή την πίστη προσφέρουν έλεος στους νεκρούς ώστε να ανακουφιστούν και να απελευθερωθούν. Ο περίβολος των ναών είναι καταφύγιο για τα ζώα ενώ το κυνήγι και η σφαγή θεωρούνται ανήθικα και η θεραπεία των ζώων είναι μια φιλόστοργη πράξη. Προσφορές όπως, κέικ ρυζιού και νερό προσφέρονται προς όλα τα φαντάσματα την 15η μέρα του έβδομου μήνα και στους εκλιπόντες συγγενείς στις ημερομηνίες θανάτου τους.

Προσφορές γίνονται επίσης και προς όλους τους θεούς, τοπικές θεότητες και δαίμονες. Σε ανταπόδοση, οι θεοί παρέχουν παγκόσμιες ευλογίες όπως παιδιά, πλούτη και απελευθέρωση από κίνδυνο και ασθένεια. Οι δύο μεγάλοι Ινδο-άρειοι θεοί του 6ου αι. π.X. εισήλθαν νωρίς στο Βουδισμό, ο Ίντρα ως προστάτης και ο Μπράχμα ως εμπνευστής του Ντάρμα. Η επαναγέννηση στον παράδεισο του Μπράχμα αποκτάται μέσω των Τεσσάρων Ενατενίσεων γνωστών ως τα «Κατοικητήρια του Μπράχμα»: φιλική αγάπη, συμπόνοια, χαρά συμπάθειας και αταραξία. Γενικά, η πρώιμη βουδιστική προσέγγιση στα πνεύματα ήταν να τα καθησυχάσει μέσω του Ντάρμα και μετά να τα αντιμετωπίσει με σεβασμό χωρίς τρόμο ή αποστροφή.

Μιανμάρ. Έως και σήμερα επικρατεί στη Βιρμανία, Ταϋλάνδη, Λάος, Καμπότζη και στην Κεϋλάνη.

Περίπου τέσσερις αιώνες μετά τη Νιρβάνα εμφανίστηκε μία κίνηση που αποκαλείτο Μποντισατβαγιάνα ή Μαχαγιάνα (Μεγάλη Κατεύθυνση ή Όχημα), σε αντίθεση με την Χιναγιάνα (Κατώτερη Κατεύθυνση ή Όχημα). Αρχικά δεν ήταν μία χωριστή σέχτα αλλά μια νέα μορφή κάποιων τυπικών δογμάτων Μαχασανγκχίκα: ότι τα φαινόμενα του κόσμου είναι πλανερά και άδεια, ότι ο αληθινός Βούδας είναι υπερκόσμιος, ότι οι Βούδες που εμφανίζονται στον κόσμο είναι τα αστρικά του σώματα, ότι υπάρχουν ταυτόχρονα σε πολλά βασίλεια του κόσμου και ότι ο Βούδας εργάζεται ακατάπαυστα για την σωτηρία.

Η ιδέα του Μποντισάτβα –εκείνου που βρίσκεται στη διαδικασία για να γίνει Βούδας- αναγνωρίστηκε από όλες τις σέχτες Χιναγιάνα, αλλά οι περισσότερες χρησιμοποίησαν τον όρο μόνο για να ορίσουν τον Σιντάρτα Γκαουτάμα προτού κατακτήσει την φώτιση. Η Μαχαγιάνα ισχυριζόταν ότι Μποντισάτβα είναι η πορεία την οποία θα έπρεπε να ακολουθούν όλοι οι αφιερωμένοι. Δίδαξαν μία ατραπό όπου ακόμη και ο ταπεινότερος θα μπορούσε να ξεκινήσει, διαβεβαιώνοντάς τον ότι μία τάξη ουράνιων Μποντισάτβας και Βούδας θα τον βοηθήσουν.

Η Διαδρομή του Μποντισάτβα

Γνωρίζουμε από πέτρινα ανάγλυφα ότι ιστορίες των προηγούμενων ζωών του Βούδα ήταν δημοφιλείς μέχρι το 2ο αιώνα π.Χ. Αυτές οι αφηγήσεις υμνούν μία σειρά αρετών που ονομάζονται «Τελειοποιήσεις». Η ιδέα των Τελειοποιήσεων αναπτύχθηκε από τις σέχτες των Πρεσβυτέρων, και η Μαχαγιάνα υιοθέτησε αυτή την ιδέα ως την Καρδιά της Ατραπού Μποντισάτβα, την οποία σύστηνε ως πρακτική στους αφοσιωμένους, άντρες, γυναίκες, μοναχούς και κοσμικούς.

Η ατραπός Μποντισάτβα ξεκινά με την αφύπνιση της έφεσης για υπέρτατη, τέλεια φώτιση. Αυτή η σημαντική πράξη απαιτεί την συσσώρευση πολλών δυνατοτήτων, σοφίας και τη βοήθεια καλών πνευματικών φίλων. Έχει θαυμάσια αποτελέσματα καθώς ακυρώνει το κακό κάρμα, εμποδίζει κακές επαναγεννήσεις και οδηγεί σε καλές.

‘Εχοντας αφυπνίσει την έφεσή του, ο Μποντισάτβα καλλιεργεί θετικές ιδιότητες, κάνει καλό σε άλλους, και διαλογίζεται στους στόχους της διαδρομής του. Με τον καιρό φτιάχνει μία σειρά όρκων, αποφασίζοντας να σώζει έμβια όντα προδιαγράφοντας συχνά πως, όταν γίνει Βούδας η χώρα του θα έχει αυτά τα οφέλη.

Μετά ο Μποντισάτβα συνεχίζει στην εξάσκηση των Έξι Αρετών μέχρι αυτές να εκφραστούν ως τελειοποίηση. Η Δωρεά σημαίνει να δίνει κάποιος τα αγαθά του, το Ντάρμα, ακόμη και την ζωή του, σε εκείνους οι οποίοι έχουν ανάγκη. Η αυθόρμητη και χωρίς σκέψη προσφορά είναι μία τελειοποίηση. Η Ηθική συνίσταται στην τήρηση των κανόνων, μεταθέτοντας έτσι τα οφέλη της και στους άλλους ανθρώπους και ενθαρρύνοντάς τους να κάνουν το ίδιο. Υπομονή σημαίνει να αντέχει κάποιος δοκιμασίες και τραυματισμούς από άλλους και να δέχεται δύσκολα και δυσάρεστα δόγματα. Το Σθένος είναι η αμείωτη ενέργεια και ο ζήλος να υπερβεί τα ελαττώματά του και να καλλιεργήσει την αρετή. Ο Διαλογισμός έγκειται στην εξάσκηση της έκστασης, της συγκέντρωσης στην ουσία και της επίτευξης (τελειότητας) χωρίς αποδοχή των εγκόσμιων αποκτημάτων. Η Σοφία είναι η βασίλισσα των τελειοποιήσεων, αφού συνίσταται στην άμεση αντίληψη της αλήθειας της κενότητας. Αυτή διαλύει όλα τα αποκυήματα της φαντασίας, τα «κατασκευάσματα του νου» και έτσι καθιστά τέλειες τις άλλες πέντε αρετές.

Όταν ο Μποντισάτβα κυριαρχήσει στις Έξι Τελειοποιήσεις, επιτυγχάνει την μη υποτροπιάζουσα κατάσταση και δεν δεσμεύεται σε επαναγεννήσεις από το κάρμα του, αλλά επιλέγει ο ίδιος πού θα γεννηθεί με σκοπό να ωφελήσει ζώσες υπάρξεις. Τελικά γίνεται ένας Βούδας, εκτός εάν αποφασίσει να παραμείνει ένας Μποντισάτβα μέχρι όλα τα έμβια όντα να επιτύχουν τη φώτιση.

Οι ουράνιοι Μποντισάτβας στο πάνθεον Μαχαγιάνα είναι Μεγάλα ‘Οντα τα οποία έχουν πετύχει την μη υποτροπιάζουσα κατάσταση και την υπέρτατη κυριαρχία πάνω στα βασίλεια της μετεμψύχωσης. Οι περισσότεροι από αυτούς πιθανά κατήλθαν από θεότητες της Βορείου Ινδίας τους τελευταίους πέντε αιώνες π.Χ., έχοντας χαρακτηριστικά γνωρίσματα και λειτουργίες των μεγάλων θεών ‘Ιντρα και Μπράχμα. Παρότι κατέχουν δευτερεύουσες θέσεις στις πρώιμες Σούτρας της Μαχαγιάνα, γίνονται πιο διακεκριμένοι μετά το 200 μ.Χ., έως ότου ξεπερνάνε τους ίδιους τους Βούδες.

Ο Επερχόμενος Βούδας

Η αφοσίωση στον επερχόμενο Βούδα Μαϊτρέγια είναι κοινή και στις δύο σχολές του Βουδισμού, την Χιναγιάνα και την Μαχαγιάνα. Θα γεννηθεί στο Μπεναρές, στο απώτερο μέλλον, όταν η ανθρώπινη αρετή και η ευημερία θα έχουν αυξηθεί κατά πολύ. Εν τω μεταξύ μένει στον ιερό τόπο Τουσίτα, όπου οι ευσεβείς μπορεί να επαναγεννηθούν εάν προσεύχονται διακαώς για αυτό, ιδιαίτερα την στιγμή του θανάτου. Μέσα σε ουράνια ευλογία, ακούγοντας τις ομιλίες του Μαϊτρέγια θα τον συνοδεύουν όταν έρθει και πάλι στη γη. Ως ένας υψηλός θεός ο Μαϊτρέγια είναι ισχυρός, και ως ένας Βοδισάτβα είναι ευσπλαχνικός, έτσι οι πιστοί προσδοκούν ανταπόκριση στις προσευχές τους. Είναι ο εμπνευστής των διδασκάλων του Βουδισμού, εμφανιζόμενος σε αυτούς σε όνειρα ή σε έκσταση, παρηγορώντας τους όταν αμφιβάλουν ή απογοητεύονται. Επίσης τους προφυλάσσει και τους σώζει από κίνδυνο, δέχεται εξομολογήσεις αμαρτιών και οδηγεί τους ετοιμοθάνατους στον παράδεισό του.

Ο Μαντζούσρι λέγεται ότι είχε γίνει ένας Μποντισάτβα που δεν υποτροπιάζει, πριν από 64 μυριάδες αιώνες. Δεν επίκειται να γίνει Βούδας επειδή υποσχέθηκε να μην βιαστεί για την φώτιση αλλά να παραμένει σε Σαμσάρα ώσπου να σωθεί και η τελευταία ύπαρξη. Γεννήθηκε την εποχή του Γκαουτάμα ως Βραχμάνος και έζησε 450 χρόνια. Και μόνο στο άκουσμα του ονόματός του αφαιρούνται πολλοί αιώνες από τον κύκλο της μετεμψύχωσης κάποιου, ενώ η λατρεία του εγγυάται καλή επαναγέννηση. Εάν απαγγείλεις μία ορισμένη Σούτρα και ψάλλεις το όνομά του, θα εμφανιστεί σε επτά ημέρες σε όνειρο, εάν έχεις κακό κάρμα, ειδάλλως σε ζωντανό όραμα. Αυτός είναι η ενσάρκωση της Σοφίας και απεικονίζεται να οδηγεί ένα λιοντάρι, κρατώντας ξίφος στο χέρι του.

Μία μεγάλη ύπαρξη είναι ο Αβαλοκιτεσβάρα ο οποίος εμφανίζεται σε πολυποίκιλες μορφές με σκοπό να βοηθήσει και να σώσει έμβια όντα -ως ένας Βούδας, ως ένας Μποντισάτβα, ως ένας αρχάτ, ή ως ένας Ινδός θεός. Η αφιέρωση σε αυτόν ισούται με την λατρεία μεγάλου αριθμού από Βούδες. Δίνει χαρές σε εκείνους που τον καλούν νοητικά και εκφωνούν το όνομά του. Τους σώζει από κακά πάθη, δίνει γιο ή κόρη ανάλογα τι θα ζητήσει μια ικέτιδα, και σώζει όσους τον σκέφτονται σε φωτιά, ναυάγιο, ληστείες, εκτέλεση, φυλακή, μαγεία, δαίμονες, άγρια θηρία, φίδια και κεραυνούς. Η λατρεία του άνθισε κατά την διάρκεια του 4ου αιώνα μ.Χ., και μέχρι τον 7ο ήταν η δημοφιλέστερη θεότητα στο Ινδικό Βουδιστικό πάνθεο.

Οι Μαχασανγκχίκας εξιδανίκευσαν τον Βούδα και αντιμετώπισαν τον ιστορικό Γκαουτάμα ως μία από τις πολυάριθμες εμφανίσεις που προβάλλονται από τον αιώνιο, υπερκόσμιο Βούδα. Επίσης, πίστευαν, αντίθετα από τους Πρεσβυτέρους, ότι στο σύμπαν υπάρχουν πολλοί Βούδες την ίδια στιγμή, ο καθένας κυριαρχώντας σε ένα πεδίο Βούδα ή επικράτεια του Βούδα.

8Από την αρχή, υπήρχε μία φανερή αντίφαση μεταξύ των ποικίλων ρόλων του Γκαουτάμα. Η Σούτρα του Λωτού, που ολοκληρώθηκε το 200 μ.Χ., διακηρύσσει ότι δεν εισήλθε πραγματικά στη Νιρβάνα στο τέλος των 80 χρόνων του πάνω στη γη, αλλά έδωσε την εντύπωση ότι το έκανε, για να κλονίσει και να τονώσει ανθρώπους που θεωρούσαν δεδομένη την παρουσία του. Στην πραγματικότητα, αυτός είναι πάντα ενεργός, διδάσκοντας και βοηθώντας όλα τα όντα σε όλους τους κόσμους. Ο Βούδας της Σούτρα του Λωτού είναι ένας υπέροχος και πάντα παρών δάσκαλος, αλλά δεν απαλλάσσει τους μαθητές από την διαρκή προσπάθεια για την απόκτηση δυνατοτήτων και σοφίας. Στην Ινδία, ο Σιντάρτα Γκαουτάμα παρέμεινε ο δημοφιλέστερος από τους ουράνιους Βούδες.

Ο Βαϊροκάνα, ο «Απόγονος του ‘Ηλιου», ξεκίνησε ως ένα επίθετο του Γκαουτάμα αλλά έγινε ένας από τους κύριους Βούδες στη Σούτρα Αβαταμσάκα (300 μ.Χ.). Ο Ακσόμπια, «ο Ακλόνητος», ήταν δημοφιλής τους πρώτους δύο αιώνες μ.Χ. Προϊσταται σε ένα Βουδικό πεδίο στην Ανατολική Κατεύθυνση όπου οι καλοί άνθρωποι ή όσοι ακούνε το όνομά του μπορούν να επαναγεννηθούν. Ο Αμιτάμπχα, «Απεριόριστο Φως», (ονομάζεται επίσης Αμιτάγιους, «Απεριόριστη Διάρκεια Ζωής» και ο Αμίντα της Ιαπωνίας) προϊσταται σε έναν ουράνιο τόπο στη Δυτική Κατεύθυνση που ονομάζεται «Η Ευτυχισμένη Χώρα». Όλες οι υπάρξεις που πηγαίνουν στη χώρα του Αμιτάμπχα επιτυγχάνουν φώτιση. Για να επαναγεννηθεί κάποιος στην Ευτυχισμένη Χώρα πρέπει να έχει τουλάχιστον καλή συμπεριφορά, να ακούει το όνομα του Αμιτάμπχα και να έχει αποφασίσει να πάει. Εκεί όπου δεν υπάρχει κόλαση, ούτε ζώα, φαντάσματα ή γυναίκες. Όλα τα απαραίτητα υλικά έρχονται απλά επιθυμώντας τα. Ευωδιαστά λουλούδια και πολύτιμοι λίθοι πέφτουν σαν απαλή βροχή από τα δέντρα ενώ τα σύννεφα παίζουν γλυκιά μουσική ακούγοντας οποιαδήποτε διάλεξη για το Ντάρμα επιθυμούν. Η λατρεία του Αμιτάμπχα δεν ήταν ποτέ τόσο δημοφιλής στην Ινδία όσο εκείνη του Σακιαμούνι, ενώ είχε μεγάλη αποδοχή στην Κίνα.

Ο Ταντρικός Βουδισμός ή Βατζραγιάνα, εμφανίστηκε το 600 μ.Χ. Οι Ταντρικοί αιώνες είναι όμοιοι σε δόξα με οποιαδήποτε άλλη περίοδο στην Ινδική Βουδιστική ιστορία. Στη διάρκειά της αναπτύχθηκαν οι τέχνες και εμφανίστηκαν ιερείς και πολυμαθείς άνθρωποι. Ακριβώς όπως η Μαχαγιάνα ξαναζωντάνεψε μία παράδοση που έπεσε θύμα στο ακαδημαϊκό κοσκίνισμα και την αυταρέσκεια, έτσι και η Βατζραγιάνα ξαναζωντάνεψε τον πνευματικό ζήλο και την επίτευξη σε μία εποχή όπου το ιδανικό του Μποντισάτβα υμνείτο σε ακαδημαϊκές αναλύσεις παρά στην καθημερινότητα.

Αναβίωση στην Ινδία

9Από τον 7ο έως και τον 12ο αιώνα, η Βατζραγιάνα άνθισε στο Μπιχάρ και στη Βεγγάλη. Τα μεγάλα μοναστικά πανεπιστήμια της Ναλάντα και της Βικραμασίλα δίδαξαν όλο το εύρος της βουδιστικής, ινδουιστικής και κοσμικής γνώσης σε χιλιάδες μαθητές όπως, Κινέζους, Θιβετιανούς και νοτιοανατολικούς Ασιάτες. Αλλά Μουσουλμάνοι εισβολείς κατέστρεψαν το 1198 τον οργανωμένο Βουδισμό στην κοιλάδα του Γάγγη, λεηλατώντας την Ναλάντα για αρκετές δεκαετίες. Επέζησε ως λαϊκή παράδοση για δύο ή τρεις αιώνες και μετά χάθηκε.

Η Βατζραγιάνα ήκμασε επίσης στις κοιλάδες κάτω από τα Ιμαλάια, στο Σουάτ, το Γκιλγκίτ, το Κασμίρ και το Κατμαντού. Εξολοθρεύτηκε από τους Μουσουλμάνους κυβερνήτες μόνο τον 15ο αιώνα, ενώ επιβιώνει μέχρι σήμερα στην Κοιλάδα του Κατμαντού.

Είναι αμφίβολο εάν ο Βουδισμός είχε ποτέ αρκετή δύναμη στη χώρα Ταμίλ στη νότιο Ινδία, εκτός από μερικές πόλεις όπως η Κοντζιβεράμ, όπου υπήρχε ένα μεγάλο κέντρο μάθησης και μία κοινότητα Θεραβάντα μέχρι και τον 15ο αιώνα. Η Δυτική Ινδία και το Ντεκάν ήταν Βουδιστικά προπύργια μέχρι το τέλος του 7ου αιώνα. Τα τελευταία Βουδιστικά μνημεία στη Μαχαράστρα χρονολογούνται από τον 5ο αιώνα και από εκεί και πέρα ο Ινδουϊσμός κυριάρχησε σε ολόκληρη την περιοχή. Πιθανώς οι Βραχμάνοι σύμβουλοι στις αυλές ήταν πιο ικανοί να κερδίζουν την εύνοια των πρίγκηπων από ότι οι Βουδιστές μοναχοί. Ο Βουδισμός άνθισε καλύτερα σε δυνατά έθνη-κράτη όπως η Κεϋλάνη, Μιανμάρ και Κίνα στην περίοδο Τ΄ανγκ. Η χαλαρά δομημένη φεουδαρχική κοινωνία της περιόδου Ρατζπούτ ευνόησε τον εξίσου χαλαρά οργανωμένο Ινδουϊσμό.

Ενώ δεν είναι απόλυτα αληθές ότι ο Ινδουϊσμός απορρόφησε τα καλύτερα από τον Βουδισμό, παρ΄ όλα αυτά αφομοίωσε και διαιώνισε πολλά, όπως την συμπόνια στον αφιερωματικό Ινδουϊσμό. Αλλά και οι σχολές Βεντάντα όπως η Σαμκάρα υποκατέστησε το Βουδισμό δανειζόμενη όχι μόνο την φιλοσοφία αλλά και το μοναχισμό από αυτόν, και έτσι η Σαμκάρα ονομάζεται κρυμμένος Βουδισμός.

Η σύγχρονη Ινδία ανακαλύπτει ξανά την Βουδιστική της κληρονομιά με υπερηφάνεια. Μερικές κάστες Ινδών και εκατομμύρια πρώην ανέγγιχτων προσηλυτίστηκαν στο Βουδισμό και αρκετοί άλλοι μελετούν και αποδέχονται το Βουδιστικό δόγμα, προσκυνούν στους Βουδιστικούς ιερούς τόπους και βλέπουν την θρησκευτική παγκοσμιότητα του Βούδα ως έναν πρόδρομο μιας δημοκρατικής αναπτυσσόμενης Ινδίας. Το ιδανικό του Ασόκα για την νίκη του Ντάρμα ζει ακόμη, και το σύμβολό της, ο Τροχός του Ντάρμα, στέκει στο κέντρο της Ινδικής σημαίας.

Ο Βουδισμός παραμένει μια από τις μεγαλύτερες θρησκείες ή καλύτερα φιλοσοφίες του κόσμου, όπου η προφορική παράδοση ήταν το κύριο χαρακτηριστικό του για αρκετούς αιώνες. Ξεκίνησε από την Ινδία και στη συνέχεια εξαπλώθηκε σε όλη την Ασία και σταδιακά στη Δύση όπου αναπτύχθηκαν διαφορετικές παραδόσεις από πρακτικο-τελετουργικής αλλά και φιλοσοφικής άποψης. Σύμφωνα με την βουδιστική διδασκαλία η ζωή είναι γεμάτη πόνο και δυστυχία, εξαρτημένη από τις γήινες απολαύσεις και την άγνοια που παγιδεύει το άτομο στον τροχό της Σαμσάρα ή αναγέννησης. Μέσα από το βουδιστικό μονοπάτι της απελευθέρωσης, της αναζήτησης της αλήθειας και της γνώσης, η ατομική Ψυχή συνδέεται με την Κοσμική Ψυχή και μπορεί να επιτευχθεί η ένωση με την Νιρβάνα, το Μπράχμαν, το Απόλυτο.

Είμαστε ό,τι σκεφτόμαστε.
Όλο μας το είναι είναι απόρροια των σκέψεων μας.
Με τις σκέψεις μας, δημιουργούμε τον κόσμο μας.

Αν ένας άνθρωπος ζει μια αγνή ζωή,
τίποτε δεν μπορεί να τον καταστρέψει.
Αν έχει υπερνικήσει την απληστία,
τίποτε δεν μπορεί να περιορίσει την ελευθερία του.

https://www.kosmos-zine.gr/